Katastrofa w Czarnobylu w 1986 roku oraz awaria elektrowni jądrowej Fukushima Daiichi w Japonii uświadomiły światu, że skutki skażenia radioaktywnego mogą być odczuwalne przez dziesięciolecia. Problemem nie jest wyłącznie promieniowanie obecne w powietrzu bezpośrednio po katastrofie, ale przede wszystkim długotrwałe skażenie gleby, roślin i żywności radioaktywnym cezem oraz strontem. W różnych częściach świata naukowcy i praktycy poszukują metod, które mogłyby wspierać regenerację środowiska po takich katastrofach. Jednym z najbardziej dyskutowanych rozwiązań są Efektywne Mikroorganizmy (EM), wykorzystywane eksperymentalnie m.in. na terenach skażonych po Czarnobylu i Fukushimie.
Katastrofy nuklearne należą do najbardziej dramatycznych doświadczeń współczesnej cywilizacji. Po eksplozji reaktora w Czarnobylu radioaktywna chmura rozprzestrzeniła się nad znaczną częścią Europy, docierając również do Polski. Wiele osób do dziś pamięta atmosferę niepewności, chaosu informacyjnego i obawy o zdrowie dzieci. Podobne lęki powróciły po awarii elektrowni Fukushima Daiichi w Japonii w 2011 roku.
Problem skażenia radioaktywnego nie kończy się jednak wraz z opadnięciem radioaktywnego pyłu. Największym wyzwaniem staje się później odbudowa biologicznego życia gleby oraz produkcja bezpiecznej żywności na terenach objętych skażeniem.
Radioaktywny cez zachowuje się podobnie do potasu, dlatego łatwo przenika do roślin, a następnie trafia do organizmów zwierząt i ludzi. Jeszcze trudniejszy jest radioaktywny stront, który odkłada się w kościach i może pozostawać tam przez wiele lat. Właśnie dlatego po katastrofach jądrowych tak istotne staje się ograniczenie przenikania niebezpiecznych pierwiastków do łańcucha pokarmowego.
Efektywne Mikroorganizmy jako biologiczne wsparcie regeneracji środowiska
Jednym z rozwiązań testowanych eksperymentalnie na terenach skażonych była technologia EM — Efektywne Mikroorganizmy. To mieszanina bakterii i grzybów opracowana przez prof. Teruo Higę z Japonii, stosowana m.in. w rolnictwie oraz regeneracji gleb i zbiorników wodnych.
Według materiałów publikowanych przez fundację EMRO Japan po katastrofie w Czarnobylu prowadzono współpracę z Instytutem Radiobiologii Narodowej Akademii Nauk Białorusi. Badano wpływ Efektywnych Mikroorganizmów na gleby i rośliny znajdujące się na terenach skażonych radioaktywnie. Obserwowano, że tam, gdzie regularnie stosowano EM oraz fermentowane komposty mikrobiologiczne, rośliny pobierały mniej radioaktywnego cezu i strontu. Zwracano również uwagę na poprawę jakości gleby i większą aktywność biologiczną terenów zdegradowanych przez skażenie.
Fukushima — doświadczenia rolników i hodowców
Po katastrofie w Fukushimie działania związane z wykorzystaniem EM rozszerzono również na gospodarstwa rolne i hodowlane. Rolnicy stosowali aktywowany preparat EM-1, komposty EM oraz opryski środowiskowe.
Z relacji terenowych publikowanych po katastrofie wynikało, że na polach regularnie poddawanych działaniu EM ograniczano pobieranie radioaktywnego cezu przez rośliny. W niektórych gospodarstwach mlecznych poziom cezu w mleku utrzymywał się poniżej norm bezpieczeństwa, mimo że zwierzęta otrzymywały paszę pochodzącą z terenów objętych skażeniem. EM wykorzystywano także podczas kompostowania słomy, obornika i liści w celu ograniczania skażenia materiałów organicznych.
Eksperci podkreślają jednak, że działania te miały charakter długofalowej regeneracji środowiska, a nie natychmiastowej neutralizacji promieniowania. Preparaty EM stosowano wielokrotnie, w różnych rozcieńczeniach, często przez dłuższy czas.
Nadzieja, ale także naukowa ostrożność
W materiałach publikowanych przez EMRO pojawiały się również informacje dotyczące poprawy samopoczucia dzieci z terenów skażonych po Czarnobylu, uczestniczących w programach pobytowych w Japonii i otrzymujących preparaty EM-X. Były to jednak głównie obserwacje praktyczne i relacje uczestników, a nie formalne badania kliniczne.
Profesor Teruo Higa wielokrotnie wskazywał, że jego zdaniem technologia EM powinna być szerzej badana jako biologiczne wsparcie regeneracji środowiska po katastrofach nuklearnych. Jednocześnie przyznawał, że mechanizmy działania tych procesów biologicznych nie zostały jeszcze w pełni wyjaśnione przez współczesną naukę.
Dlatego temat EM i radioaktywności nadal budzi spory. Z jednej strony pojawiają się obserwacje terenowe wskazujące na pozytywne efekty regeneracyjne, z drugiej — eksperci podkreślają konieczność prowadzenia dalszych, rzetelnych badań naukowych.
Jedno nie budzi jednak wątpliwości — doświadczenia z Czarnobyla i Fukushimy pokazują, że odbudowa biologicznego życia gleby może być jednym z ważnych elementów regeneracji środowiska po skażeniach radioaktywnych.
Lepiej przygotować się wcześniej
Autorzy i propagatorzy technologii EM zwracają uwagę, że w sytuacjach kryzysowych warto posiadać wiedzę o różnych metodach wspierających regenerację środowiska i ograniczanie skutków skażeń. Ich zdaniem społeczeństwa nie powinny pozostawać całkowicie bezradne wobec zagrożeń związanych z katastrofami naturalnymi czy nuklearnymi.
Dyskusja wokół Efektywnych Mikroorganizmów pokazuje również coś jeszcze — współczesny świat coraz częściej szuka rozwiązań opartych nie tylko na chemii i technologii przemysłowej, ale także na procesach biologicznych zachodzących w naturze. I choć wiele pytań nadal pozostaje bez jednoznacznej odpowiedzi, doświadczenia z terenów skażonych dowodzą, że nauka o regeneracji środowiska będzie miała w przyszłości coraz większe znaczenie.
Nicole Grospierre
